Ang Maalam nga Hukom (Malip-ot nga sugilanon ni Rex G. Hidalgo)

Isa ka aga may nawigit nga pan de sal sa alagyan. Nakita ini sang duha ka pato nga nagapangita sang ila makaon.

“Pan de sal! Nakakita ako sang pan de sal! Akon na ini!” siling sang una nga pato.

“Indi!” siling sang ikaduha nga pato. “Ako ang una nga nakakita sa pan de sal! Akon ina!”

Kag nag-agaway sila sa tinapay.

“Dyanay ka,” siling sang una nga pato. “Dungan kita nga nakakita sa pan de sal. Tungaon na lang naton ini.”

“Huo. Tungaon ta ang pan de sal,” pasugot sang ikaduha nga pato.

“Ako ang matunga,” siling sang una nga pato.  

“Indi! Ako ang matunga,” siling sang ikaduha nga pato.

“Ngaa?”

“Basi dayaan mo ako!”

“Ikaw gid ya! Basi dayaan mo ako. Basi labanon mo ang parte mo!” siling sang una nga pato.

Wala sila magsugtanay kon paano tungaon ang pan de sal.

Dugaydogay nag-agi ang isa ka kuring nga nagapangita man sang pagkaon.

“Ano ang problema n’yo?” siling sang kuring.

“Gusto namon tungaon ang pan de sal nga nakita namon pero wala ko salig kon sia ang magtunga,” sabat sang una nga kuring.

“Ako man. Wala man ko salig sa iya!” siling sang ikaduha.                                          

“Ikaw na lang ang magtunga para sa amon,” dungan nga siling sang duha ka pato.

Gintulok sang gutom nga kuring ang pan de sal kag nagsiling, “Ako ang bahala. Maalam ako nga hukom. Ako ang matunga sa tinapay.”

Gintunga sang kuring ang pan de sal pero mas daku ang isa ka tunga.

“Uy!  Daw daku inang isa!” siling sang una nga pato.

“Kahapos sina,” sabat sang kuring. “Buhinan ko sing diutay ang daku nga parte.”

Kag ginkadtan sang kuring ang daku nga parte, gin-usang kag gintulon.

“O, ti, kundi  pareho na kadako,” siling niya.

“Indi a!” reklamo sang isa ka pato. “Mas daku ang isa ka parte!”

“Indi pareho!” siling sang ikaduha nga pato.

“Kahapos sina,” siling sang kuring. “Kundi buhinan ko naman ang daku nga parte.”

Kada kagat sang kuring ginhungod niya nga padakuon ang isa ka parte agod magreklamo ang mga pato kag buhinan naman niya ang tinapay. Sa dalayon niya nga pagkagat naubos ang pan de sal sang mga pato.

Naglukso ang kuring sa kudal kag nagkadlaw.

“Gintunto mo kami!” dungan nga siling sang mga pato.

“Aba, wala ko kamo ginpilit,” sabat sang kuring. “Kamo ang gusto nga ako ang magtunga sa pan de sal!”

Nagkadlaw liwat ang kuring.

“Kon nagsalig lang kamo sa isa kag isa wala tani maubos ang inyo pan de sal!” siling sang kuring. “Dira na kamo!”

Masinulob-on nga nagtulokay ang duha ka pato.

“Nagsala gid ako,” siling sang una nga pato. “Tani nagsalig na lang ako sa imo.”

“Huo man,” siling sang ikaduha nga pato. “Tani nagsalig na lang ako sa imo.”

Nagtulokay sila liwat.

“Dali na, mangita na lang kita liwat sang tinapay,” siling sang una nga pato.

“Huo, a. Mangita na lang kita liwat sang pan de sal,” siling sang ikaduha nga pato.

“Kag indi na kita magsalig sa iban!” dungan nila nga siling.

Hari sang Bungsod (Malip-ot nga sugilanon ni Edgar Siscar)

Gikan sa akon ginatindugan, makit-an ko na sila. Nagasinundanay sila sa kilid sang dayk pakadto sa akon ginahamtangan. Si Tiyo Doming ang nagapanguna, ginasundan san hepe sang pulisiya kag sang duha niya ka tinawo; dayon si Nanay, si Toto, si Inday nga nagakugos kay Nene, kag ang amon mga kasilingan. Mabalik na ako agud magpangatubang. Tinulok ko liwat ang suba.

Nian wala ang kapagsik sang tubig. Wala na ang sulog nga nagtukod sang mabakod namon nga kaangtanan ni Anhing Dell kag sang amon mga kaabyanan nga akon pagahandurawon tubtob sa malawig pa nakon nga palaabuton. Lunsay na lang sagbot, higku, basura kag susyo sang katawhan ang akon makita sa idalom. Wala na ang dingle nga amon anay ginapaliguan, ginapunsokan na ini sang duta nga natibhag gikan sa pangpang. Ang balas sa idalom sang kahoy nga talisay nagtipon na kag nagbalhin na ang dagway sang tubig. Ang mga tarog kag kanal didto na nagailig gikan sa mga higku sang pamoluyo. May garok nga ido sa gikab nga sang una amon ginalanguyan.

Agud matapna ang pag-ab-ab sang tubig sa pangpang, ang pamahalaan sang banwa nagpatukod sang dayk agud magsagang sang kabaskug sang sulog kon magbaha. Nagaus-os ang dayk kag padayon nga nagausmod bangod sang mahuyang niya sini nga pundasyon. Naganganga ang daku nga litik, daw nagatinga nga nagapangayo sang tabang sa pat-ud niya nga katapusan.

Ang kawayanan didto sa pihak sang balas nagkalapuspos na bangod sa daku nga pagkinahanglan sang katawhan. Ang daku nga puno sang paho malapit sa balay ni Nanay Ting sa luyo sang pangpang madugay na nga naluka. Ang mga gamot sa puno sang kahoy nagalulusot sa ibabaw sang tubig kag nagatangla sa langit, patimaan sang kalutosan kag pagpangampo sa labing makusog nga gahom nga nagdala sang iya malaut nga kapalaran.

Bisan ang mga pispis daw wala na nagahuni sa balud. Wala na ang twitwit sang tamsi kag ang pagpanunlog sang ul-ol. Nahuya na sila sa dinangatan sang ila duna nga mga palibot. Ang mga kamunsilan didto sa unhan sang likuan sang suba ara na lang sa akon panumdoman. Ang mga kaaghuan wala na man. Apang daw wala man nagmanggad ang puloy-an ni Nong Adir. Ayhan ato na sa kalangitan ang asu sang mga tugasan nga kahoy, nakalab-ot na sa iban nga duog ang ila asu, kag nahklu sa sang tanan nga tinuga sa ibabaw sang kalibutan. Nahaklu sang mga hari, reyna, kag prinsipe, kag mga pangulo sang nagkalainlain nga mga nasyon kag pungsod; nahaklu sang mga masakiton sa bulolngan, sang mga diyosnon sa ila pagpangamuyo, sang mga ilo kag nagaisahonon, sang mga tigulang sa ila paghinungod, sang mga iloy kag amay, kag sang ila mga kabataan.

II

“... Dalagan, Lok, dalagan,” singgit ni Anhing Dell nga nagasibad ang agi. Sumunod sa iya likod si Ulok nga indi magpaulihi.

“Dasig, dasiga, Tor!” siling ni Manong nga hinakop ang mga baraha sa balas kag maglagas. Nauntat ang amon bulobaraha.

Ang guban sa pihak nga hukmong nga nagahampang bug-oy nakatungkaaw. Masighimos sila sang ila mga burogyanan-- mga ali nga baking, pandakilya, kag lagoy nga lumbay sa kaya ukon kulob (tingingaan sa sulod kag pinatuloan sang nanuhaytuhay nga duag sang krayola)-- kag maglagas upod sa amon. Nagtinap-ok ang tinumpok nga balas sa atubang sang pagbalayon ni Tay Landoy.

Sang magsampot kamo ato na si Dell kag si Ulok sa ibabaw sang bungsod sa kahon sang talamnan ni Mating. Nagatalikuray sila kag nagakumpasan sang ila mga kamot, handa agud atubangon ang ila mga kasumpong-- mga gadya sa dalan, salawayon sa sulod sang puloy-an kag lumpukon nga mga uslitan.

“Ataakkk... Atak, kamooo!” singgit ni Dell.

Matiuntion nalibutan na namon sila. Si Condring, Uding, Simo kag si Tanyil ang nag-atubang kay Dell. Si Muroy, Embong, Bino, si Manong kag ako amo ang nag-aturgar kay Ulok. Insdi namon sila maasiasi. Si Condring ang pinakagulang sa amon tanan, apang kapin nga dalagku ang mga lawas nanday Dell kag Ulok.

Ambot kon diin namon natun-an ang hampang nga ispadahay (‘eskrimaghay’ kon sa iban pa--apang amo man ina gihapon)? Ayhan gintudlo ini sa amon gikan sa mga libre nga sine nga amon natan-aw sa plasa kon gab-i. Nakuha ayhan namon ini kay Zorro, D’Artagnan kag ang nga kaupod niya nga “The Three Muskeeters”, kay Robin Hood, Spartacus, kag “The Swordsman of Siena.” Kon magrikureda gani ang trak sang Purico nga “... may libre nga sine sa plasa a las siete y media karon sa gab-i” nagatirimpugal kami nga nagasakay sa kulokabayo namon nga paklang sang saging!

“Atakkk, atakkk!”

“Patay ka na, patay ka na ‘ya” singgit ni Ulok kay Embong nga nagawaras man gihapon.

“Patay-buhi, patay-buhi!”

“Sige, patay-buhi, ‘ta... “ ugyon namon.

“Sige, a, patay-buhi kon patay-buhii..!” paayon ni Ulok nga nagadusak kay Muroy.

Nakataklas na si Uding sa kilid sang bungsod. Indi sia malingkang ni Dell nga ginaatak namon gikan sa iya likod. Sang ulihi nakasaka na gid si Uding paagi sa pagkapyot sa magagmay nga sanga sang simosimo, tubtob nakapalipod sia sa madabong nga puyas. Ako iya nagatinguha man nga makasal-ot agud magbuno. Apang indi ako makapanagil-ot kay dakalagko sang akon mga kaupod. Magluwas sina, indi makalab-ot ang akon kamot kag masami natapakan ang akon mga tiil sang mga hangaway nga daw mga karabaw.

Nangalut ako sang akon tingkoy kag nagpahigad. Nasadyahan ako magtulok sa inaway sang mga gadya, kapin nga nalipay ako magpaminsdar nga nagahampang naman kami.

Duha pa lang ka semana nga nagsugod ang pagbukas sang klase. Wala pa kami maayawan sang hampang sang nagligad nga bakasyon. Anum pa lang ako ka tuig, gani masubo kon may klase kay wala ako sang kahampang sa balay. Kon hapon masami nga yara ako sa amon balkon nga nagahulat kay Manong nga mag-abot. Masami hapon na gid sia kon magpauli kay indi man sia ayawan sang hampang sa ila eskwelahan. Malip-ot lang nga tinion ang amon mahampang kag dugaydugay dulom na.

Isa ka semana ang padayon nga pag-ulan, gani sang magtilha ang ulan sang nagligad nga duha ka adlaw, daw mga baboy nga binuy-an sa tangkal ang mga gadya. Indi mauntat ang ila eskrimahay. Ako iya nagtabuk sa pihak sang dalan malapit sa emburnal. Sang nagligad nga adlaw may gintumultumol ako nga lunang nga pusilpusil sa ibabaw sang emburnal. Gintago ko ini sa kilid sang semento sa idalom sang kamantulan-- hanot ang akon padya kon mahibal-an ni Mommy kon ngaa lunsay higku ang akon luab. Sinapo ko liwat ang akon hampanganan.

Wala na! Wala na didto ang akon lunang nga pusilpusil. Tinulok ko ang mga hangaway kon sin-o sa ila ang posible nga nagkuha sang akon hinuptan. Indi ko mapat-ud sa ila mga dagway.

Naglukso ako sa tabuk sang kanal kag nagsuhot sa idalom sang tapulanga sa kilid sang kudal ni Lola Puri-- si Lola Puri wala na nagapauli didto sa iya balay, ginapaarilahan niya ini sa tatay ni Fredo (si Fredo indi namon kaupod sa paghampang kay naglakat sila ni Manang niya Cristina sa latagon agud magbulig sa ila amay). May diutay didto nga bungsod nga anayon.

Naghimil ako sang isa ka hakop nga lunang agud liwat magdihon sang pusilpusil. Nagatalapik ang mga anay sa lunang, nagatinguha mag-ukiok agud makaluwas sa ipit nila nga kahimtangan. Matiuntion, yara na si Embong sa akon luyo. Nagahapuhapo nga nagangisi sa akon, naga-udlot ang iya sip-on. Naghimil man sia.

Nahuman ko na ang pulo sang magsuhot man si Muroy. Naghakop sia sang lunang, tinumol ini kag ipaburabog sa mga hangaway sa pihak nga bungsod. Dayon niya kuob kag maghakop liwat.

Ginatiklod ni Ulok si Uding. Si Dell ginakup-n ni Simo. Nagagilinutok sila sa ibabaw sang ginharian sang hinali tumopa ang nagahagunos nga lunang sa apipingig ni Ulok. Nakalagpat si Muroy nga nagasid-ing sa mga dahon sang tapulanga.

“Sin-o nagapanghaboy man?” singgit ni Ulok nga nagawaog sang iya liog. Tumopa ang isa pa gid ka lunang nga tumapik sa dughan ni Simo.

“Girahay ta!” siling ni Uding nga lumukso sa kahon kag nagkuha sang lunang sa kilid sang bungsod.

Natunga ang guban sang mga gadya. Dumalagan si Manong didto sa amon ginahukmongan. Amo man sanday Tanyil, Onyok, Condring, kag ang iba pa gid. Nabilin sanday Dell, Ulok kag Uding sa daku nga bungsod.

Wala madugayi kag nagainulan na ang lunang gikan sa magtimbang nga bungsod. Sa amon palasyo nagakarabak ang basa nga lunang. Nagkalapuspos ang mga dahon sang tapulanga ni Lola Puri.

“Araguyy...”

Binalikid ko si Embong. May nagatapik nga lunang sa iya agtang. Binuy-an niya ang ginahimil kag naghakop man sang duta kag nagbalos.

Lunsay kabus ang akon haboy. Sa danaw nagatupa ang akon lunang, nagatigpasaw sa tunga sang dalan. Kumoha ako sang lipak kag nagtumol sang duta, didto ko gintakod sa punta sang lipak kag iwaslik patumod sa mga kaaway. Matayog ang lupad sang duta apang nahampak ko ang likod ni Manong.

“Araguy... ano man?” pangakig ni Manong. “Kuhaa na bala ang lipak!”

Dayon ko kuob liwat. Nakita ko gid si Uding nga humakop sang dakudaku nga lunang, sinapnay niya ini sa duha niya ka butkon kag nagdalagan, lumukso sa kanal, tabuk sa dalan kag padayon sa ‘ginharian’ sang mga kasumpong. Ambot kon gin-ano niya ato, apang sang nagbutwa si Ulok sa ginakub-an nila nga simosimo kag puyas, may tampok na nga lunang ang bug-os niya nga ulo.

Nagpililit ang lunang sa ulo ni Ulok. Nagtindog sia sa kaakig nga daw tinakluban sang langit. Naggilinuwa kami gikan sa likod sang tapulanga nga nagautoy-utoy sang kadlaw. Si Dell nagatuwadtuwad sang harakhak. Amo kag nagsinggit si Condring.

“Ligo ‘ta sa suba!”

Solb ang kahimtangan ni Ulok. Nagdinalagan naman kami. Si Embong kag ako ang lagi nga uilihi. Daw mga buyong kami nga bag-o lang nakapanaog gikan sa bukid.

“Indi ka magkadto sa madalom, ha?” siling ni Manong nga naghinayhinay sa akon luyo.

Didto kami nag-agi sa likod nanday Nanay Ting, didto sa pangpang malapit sa daku nga puno sang paho. Nakalampuwas na ang darapal nga dala sang malawig nga tingulan, madalom ang tubig, kag nakalugdang na ang mala-kape-nga-may-gatas nga lay-on. Gani nga matin-aw ang tubig kag nagapangagda nga nagahulat sa amon. Una nga lumukso si Dell-- nagadalagan pa lang kami, nagauba na sia sang iya kamiseta.

Dumason si Uding. Nagsalya ang tubig sa iya pagdayb. Nagsalom sia kag bumotwa sa luyo ni Dell nga nagaumoy-umoy. Kami iya nga daw indi pa makapamat-ud, nagpabilin sa ibabaw sang pangpang, nagatan-aw sang hitabo sa idalom.

“Tungkada ‘bi, Dell,” siling ni Condring, nagsikungkong sia sa bibi sang pangpang.

Naglangoy si Dell sa duog nga masami namon ginapaliguan. Kon manabaw ang suba didto ang pinakamadalom nga bahin sa kilid sang pangpang. Didto sia nagpanungkad. Ginbayaw niya ang duha niya ka kamot kag nagpaidalom. Nalapawan sang tubig ang punta sang iya mga tudlo. Natiuntion nagbutwa na sia.

“Nabaw, a, pwede...” siling ni Dell.

Taga-diin asta?” pasikto ni Condring.

“Tagabuli sang kabu!” kang nagkaladlaw kami.

Nagahawa ang tubig sang tumopa si Ulok. Madugay ugaling kag bumotwa sia sa manabaw nga bahin sang suba, didto na dampi sa pihak. Ginakisikisi niya ang iya ulo nga napitlan sang lunang. Nagngisi sia, nagpadiwal kag nagkadlaw sa amon sa ibabaw.

“Ano pa ang ‘nahulat ninyo? Dali na!” singgit niya nga nagsalom liwat.

Kinunyag ako. Diutay lang sa amon ang nakahibalo maglangoy. Wala sang gana ang iban nga gadya magpasundayag. Ako iya nakahibalo na mag-umoy-umoy-- tinudloan ako ni Dodi kon paano-- apang wala pa gid ako nakalangoy sa amo nga kadalumnon sang tubig. Inuba ko ang akon bayo kag nagdalus-os sa tiilan sang pangpang.

“Dell, bantayan mo ‘ko, Dell?” siling ko kay Dell nga nagalangoy-langoy pasulong sa sulog.

“Sige, lusko lang bala, kanabaw...” pasalig ni Dell nga nag-umoy-umoy sa akon atubang. “Bantayan ta ka.”

“Tor, basi madalom, Tor...” siling ni Manong nga mahawid kuntani sa akon. Apang malayo na ako sa iya lab-ot kag wala ko na ginpasulod sa akon igdulongog ang iya paandam:  “Andam ka.”

Nagdayb ako, salom pakadto sa ginalangoyan ni Dell. Sang akon pagbutwa, kinulbaan ako, wela na si Dell. Ayhan nagsalom man sia.

Tuman gali kadalom sang manabaw nga ginasiling ni Dell. Liwan sa akon banabana, natalunsay ang ilig sang tubig kag maanod ako kon mag-umoy-umoy lang. Kinulbaan na gid ako. Indi ako makahibalo maglangoy! Sumarurot ako paidalom. Ginwaras ko ang akon mga kamot agud makabutwa. Nakainom ako sang tubig kag nadimdiman ko ang lalim sang suba. Indi ako makaginhawa. Ginsikad ko ang akon mga tiil kag mabaskog nga kinapay ang akon mga kamot. 

Pagkabutwa ko liwat, dayon ko kapakapa kag maghaklu sang hangin, apang tubig ang nagsulod sa kon baba kag ilong. Nagaluha ang akon mga mata. Luyag maghibi apang indi ako makahibi. Luyag ko magsinggit nga salbaron ako apang wala sang tinaga nga nagkawas sa akon mga bibig. Nabatian ko ang tingog ni Manong nga nagatawag sa akon: “Tor, Tor...” Nakita ko nga dumalus-os sia sa tiilian sang pangpang, apang indi niya ako malab-ot. Nagahibi na sia nga ginasinggitan si Dell nga salbaron ako.

Ginalagas ko ang akon pagginhawa. Ang unod sang akon hunahona nga katapusan ko na ini. Ginatulok ko ang akon mga abyan sa ibabaw sang pangpang, indi  na sila ang mga gadya kag hangaway nga akon nakilal-an. Nagatiyabaw si Embong kag nagasiniyagit ang akon  mga kaupod sa ibabaw sang pangpang. Nahibal-an ko nga nagapangayo man sila sang tabang para sa akon. Gikan sa nabilin ko nga kusog sang hinali nakasingit ako sang “Tabang, tab...” kag sumarurot ako sing katapusan.

III

Lima ka adlaw kag pito ka bulan ang amon baruro sa bukotan. Nagapangatubang kami sang mabug-at nga panumbungon. Napatay ni Panyong ang taga-Cabatuan nga alagad sang kasugoan sang pangapinan ni Panyong ang iya kaugalingon batok sa hubog kag nagawaras nga pulis. Naagaw niya ang hingabiban sang pulis kag hinampas ini sa iya nawong. Apang lumopok ang ribulber. Bangud magkaupod kami sa salakyan sa amon pagpauli gikan sa pyestahan, nadalahig si Efren kag ako.

Mahapus namon lutsan ang amon kaso bangud ginapangapinan lamang ni Panyong ang iya kaugalingon kag wala sang saksi nga nagtindog batok sa amon nga tatlo. Apang bangod kay opulis ang napatay, mabulobudlay ang trato sang mga pulis sa amon. Indi mabaton sang korte ang amon pyansa kag ang bug-os nga pulisiya indi pabor sa amon. Wala kuntani ako sang buko nga malagyo apang nakaduaw si Inday sa amon kag namut-uod na man lang si Efren kag Panyong nga maupod sa akon. Duawwon ko lang iya si Dell.

Si Inday ang nanugid sa akon sang nagligad nga duha ka adlaw. Namangkot man lang ako kon paano na ang amon panimalay, mga himata, kag kasilingan sa Leocadio. Maayo man kuno: si Manong nakasulat sa iya gikan sa Manila-- dalagku kag nagaeleskwela na ang iya mga bata; si Mommy kuno nagahigda na lang kag ginahungit sang iya pagkaon ni Gilda nga manghod namon nga amo ang nagabatiti sa iya (may kapinasahe gid nga kapuslanan ang mga anak nga babawe sa ila mga ginikanan); si Toto kuno pirme lang nagapamangkot kon san-o ako mapauli sa balay; kag  si Nene nagalutgot pa gihapon. Maayo kuno tanan, magluwas sa akon abyan nga nagaisip na lang sang iya inoras. Leukemia ang masakit ni Dell. Malapsi na sia kuno kag nagahigda nga indi na makadala sang iya lawas. Naghimo ako sang nagakaigo nga pamaagi.

Nagabadlak, daw matuodtuod gid! Wala ako mabudlayi maghimo sadto nga butang. Didto ako nagkuha sang lunang sa bungsod sa likod sang kasilyas sang prisohan. Duha ka adlaw nga hakophakop ko sang duta kag isulod sa akon bulsa. Nakasupot gid man ako sang kinahanglanon nga kadamuon sang lunang. Ang mga tinta-langking kag itom nga lugom para sa sapatos nakuha ko sa akon mga kaupod sa prisohan. Gintago ko ini tanan sa idalom sang semento nga salog sang amon silda-- nakakutkot kami didto sang buho nga amon ginatakluban sang buka sang salog nga semento. Kon makita sang liwan ang salog indi niya mahibal-an nga may buho sa idalom kag may mga ginatago didto.

Sang nagligad nga tatlo ka adlaw nagpalimpya sang sapatos ang warden, gani nakatigayon si Efren nga nakakuha sang diutay nga bahin sang pasta nga ginapahining sa sapatos. Amo yadto ang akon ginamit agud pahiningon tubtob nagbadlak ang akon ‘hinganiban’ nga pinaitom sa tinta langking.

Sadto nga gab-i mabaskog ang ulan sa luwas. Nagakatulog na ang mga binilanggo sa pihak nga silda nga gina-utlan sang madamol nga pader. Nag-abot na ang ginahulat namon nga kahigaynan. Sininyasan ko si Panyong.

Umoy-oy si Panyong. Masakit kuno ang iya tiyan kag gin-uriod ang iya ulo sa tagiptipon nga ulonan. Nagawiit sia sa kasakit. Dayon ni Efren dalagan sa rehas kag tawgon ang gwardya nga nagapatuyotuyo sa atubang sang lamesa.

“Tsip, masakit ang tiyan sang upod namon. Tsip...!”

Nakabungkaras ang gwardya sa panawag ni Efren. Ginkuso sang gwardya ang iya mga mata kag tanglaon ang taknaan sa ibabaw sang dingding: a las tres kinse sa kaagahon. Nagtindog ang pulis kag nagpalapit sa amon silda. Amo kag tumampad ako gikan sa akon ginapatuplingan nga dingding sa sulod sang silda. Tinaya ko sa gwardya ang akon dinihon.

“Buksi ang silda kon indi mo luyg nga mapatay!” ang matigdas ko nga siling sa iya. “Dasiga!” tinumtom ko sa iya nawong ang akon ginauyatan.

Nagsanag ang kalimutaw sang gwardya, nagmurahag ang iya mga mata, lumabog ang iya katuyo. Hinukas niya ang yabi sa iya pahira kag isulod sa daku nga kandado kag lubagon. Lumagtik ang kandado nga nagbukas. Kinuot ni Efren ang kandado kag buksan ang silda. Madasig nga tumindog si Panyong kag guyoron ang gwardya paulod sa silda. Pinahigda ni Panyong ang pulis kag pusasan pabaklid. Ginrabrab niya ang rabut nga tualya kag ibugkos sa baba sang gwardya. Linampus ko ang akon “pusil” sa kilid sang semento. Natip-ol ini nga akon ginabalibali kag ihulog sa salog. Dayon namon gwa sa bilanggoan kag nagdalagan sa pasilyo padulong sa ganhaan sang ‘Municipal Jail.” Nagadukaan ang “desk sergeant” sang magsuhot kami sa kudal nga “barb wire” kag naglukso sa pihak sang kanal padulong sa hingalit namon nga kahilwayan. Matiuntion pa, nagsipakay na ang amon mga banas, kag nadula sa idalom sang mantu sang madamol nga ulan.

Daw nakakita sang murto si Inday sang umulhot ang akon dagway sa ganhaan sang amon kusina. Madasig niya nga tinakop ang pwerta sa akon likod kag guyoron ako pasulod. Si Nene ato sa siya nagapungko kag nagaunat sang lastiko sa atubang sang pililian nga dahon sang alugbati. Nakabungkaras sia kag nagdalagan pakadto sa akon agud magkupo. Kinup-an ko sila nga duha.

Si Toto kuno ato pa sa eskwelahan kag maabot dugaydugay agud magpanyaga. Lunsay hapyot na ang mga dagway sang akon pamilya. Si ugangan-babae nga amo ang nagsalu sang akon katungdanan bilang amay, yara sa likod nakon nga puno sang katingala kon ngaa yara na ako.

“Ari ka man, Nestor?” pamangkot niya.

“Nalagyo lang ako, ‘Nay,” ang mahinay ko nga sabat.  “Masungka man ako pagkatapos...”

“Diyos ko, nga bata ka, Nestor, ngaa nagpalagyo ka?”

“May duawon lang ako, ‘Nay,” ang akon sabat.

“Ginapabudlayan mo lang ang imo kaugalingon... Maayo pa tawgon ko si Doming agud pahibal-on nga ari ka diri subong. Ano sa imo, Nestor?” pasikto ni Nanay. Nakapisngo si Inday nga nagakupo man gihapon sa akon.

“Ugaling na lang, ‘Nay, ako na lang ang makadto sa iya kon tion na,” dayon ko sulod sa amon hulot agud islan ang basa nakon nga panapot.

IV

Nakibot na lamang ako sang nabatyagan ko nga may nagbutong sa akon. Nalab-ot ko ang iya kamot nga akon ginhawiran. Kinup-an ko sia sa tuyo nga makasikad paibabaw. Maabtik nga nanginpadlos si Dell kag itiklod ako-- malumos kami nga duha kon indi sia magpanginbuhi. Bumotwa sia kag nagkuha hanging agud salumon ako liwat. Nagparumatay ako sa huna nga malutaw lamang sa tubig kon indi ako maghulag. Padayon ang akon paglugdang sa tubig. Nadula na ang akon paglaum kag daw katubtoban ang mga nabilin nakon nga kaisipan.

Nagaagaw-agaw ang kasanag kag kadulom. Nabatian ko ang tingog ni Mommy nga nagapanawag sa akon, nagapangita sa akon kon kinahanglanon niya ang diutay nakon nga bulig; dyes sentimos nga nahulog malapit sa siklat; indi ako makasabat, kag sa una nga bes nahangpan ko kon daw ano gali kahapos magpulot sang nahulog nga kwarta sa idalom-balay. Nakita ko ang akon mga hampanganan nga nagalinapta sa idalom sang lamesa samtang madasig nga nagamakinilya ang akon amay sang ginadihon niya nga sdugilanon. Indi na ako makaeskwela, indi ko na kinahanglanon ang mga kwaderno, lapis, papel, kag mga krayola. Indi ko na makita si Manong. Ayhan nagasinggit pa sia gihapon sang akon ngalan. Nagapaabot-abot ako nga dawaton niya ako. Apang indi ko na sia makita. Indi ko na sila makita. Bisan si Brownie kag ang mga tsinelas ko nga pinang-it niya... ang pispis nga tinaban sang itom nga kuring... ang lagi-it nga nagalupad sa kahawaan kaupod sang dapay nga ginatirador ni Karding apang indi niya maigo... ang pityaw ni Kardo nga nabali sang nagpanuk-ad si Lipid... ang silak sang adlaw sa tung-og sa mga dahon sang tayuk-tayok kag palagtiki... ang mga damang nga sinap-ong namon ni Manong sa kamaisan ni Nong Arsi... ang akon mga lastiko nga linubid... si Onyok kag ang iya mga tinarso... Ang mga bulak sang kalatsutsi, sang santan, sang adelfa, sang bunggabilya nga ginapanaklas namon ni Ligaya sa tion sang flores de Mayo... ang mga maluming nga sinipad sang bulak sang bandera Espanyola... ang margopa sa kilid sang tisa nga simbahan... ang mga kulanit sa kampanaryo... ang mga dalagku nga lingganay nga nagalanog sa latagon kon magpaharab kami sang mga karabaw ni Bino... Si Padre Casa kag ang iya puti nga sutana kon magdayan sia kon kahapunanon... ang mga tumbaktumbak nga ginpanghampas namon sang mga kagingking tubtob nagkalabli ang ila tapok nga lawas kag nagkalahulog sa duta... ang lauya ni Iyu kon magtakop ang kasisidmon... ang lanton sang ulan kon magtupa sa ibabaw sang atop sa akon pagtulog... ang iliili nga huni sang mga paka sa talamnan... ang pantat nga ginsulod ni Mommy sa daku nga garapon... ang iya sini huni kon gab-i... ang mga koloring buk kag ang akon mga krayola... ang diutay nga gunting kag ang mga magagmay nga batabata nga papel... ang lupok sang pwetes sa tion sang pyesta... ang kahumot sang sinugba nga mais nga pinanigpot namon ni Manong sa pihak sang riles.. ang tinum-anan nga uhong... ang buyog nga sumulod sa ganhaan sang bulak... ang tibakla nga pinahulid namon ni Elsa sa luyo sang alibangbang... ang akon tirador nga hinatag ni Pruktuso sang nagkitaay kami sa idalom sang kamunsilan.. ang mga baraha namon ni Manong, ang mga laragway nanday  “Jungle Jim”, “Copperhead”, kag “Iron Man”... ang diutay namon nga traysikol ni Manong... ang burogyanan ni Uding... ang lagoy ni Muroy... ang pugad sa ibabaw sang kabugaw kag ang mga magagmay nga itlog nga ginbalik namon... ang maya-bungol nga nagapamati sa ibabaw sang amon atop... ang kabayo nga paklang sang saging... ang pana, ang ispada, kag ang bangkaw... ang hari namon sa ibabaw sang bungsod... ang “dam” nga ginhimo namon sa kanalitas sa uma sa likod sang eskwelahan kon magtingulan... ang tubig, ang nagabugahay nga tubig, ang mabugnaw nga tubig... ang matugnaw nga tubig.. ang tubig, ang tubig...

Nabatyagan ko na lang nga may nagtiklod sa akon paibabaw. Isa ka mabaskog nga tulod nga nakapabutwa sa akon sa tubig. Sinundan pa gid ini sang isa ka makusog nga duso nga amo ang nagpahigad sa akon malapit sa pangpang. Bumotwa si Dell kag tiniklod pa gid ako tubtob madab-ot ko ang puno sang sentemento kag nanguyapot.

Dinaho ni Manong nga nagapangapyot sa puno sang aghu ang akon tuo nga kamot nga nagabayaw sa iya. Tumaklas ako sa pangpang kag nagkamang pasaka. Puno sang lunang kag lay-on ang akon lawas apang wala na ato sa akon kabilinggan. Nagahibi si Manong, subong man ako. Pag-abot ko sa ibabaw sang pangpang nagsuloluka ako kag naggulowa ang tubig sa akon baba. Matiuntion, ginasapnay na ako ni Nanay Ting.

V

 Sumulod ako sa hulot niya. Indi na sia ang “Hari sang Bungsod” nga amon namat-an. Mayagpis na ang nawong ni Dell kag malapsi na sia kaayo. Hagyon nga nakalingi ang iya ulo sang namutikan niya ang akon pagsulod.

Pumongko ako sa siya malapit sa iya ulohan. Ginhikap ko ang iya kamot nga nagauyat sang rosarito. Nabatyagan ko man gihapon ang kapagros sang iya panimuot nga nagalatay sa nagagalataw niya nga kaugatan. Nagtulokay ang amon mga mata, nadugay kag nasusi. Namutikan ini ni Lydia nga gumowa sa hulot agud ibilin sa amon ang mga nabilin nga tinion sang iya tiayon.

Nagaluha na ang mga mata niya, ayhan ginakurapan sang patimaan sang palaabuton. Ginyuhoman ko si Dell, wala sang tinaga nga sarang kag takos magkawas gikan sa amon mga bibig agud tublagon ang kalinong sang madalom namon nga paghangpanay. Wala naggiho ang iya mga bibig. May luyag sia ipaabot sa akon apang indi makabukas ang iya baba. Nagpiyong lamang sia sang iya mga mata nga daw nabudlayan.

Sang nagmuklat liwat ang iya mga mata, hinikap ko ang iya agtang kag hapulason.

“Salamat gid, Dell... “ may binantok  nga luha nga nag-ilig sa akon nawong. “Salamat gid!” hutik ko sa iya dulonggan.

Nagyuhom lamang sia sing hagyon kag naghana nga mahakyaw sang iya kamot nga nagauyat sang rosarito. Nagkulpa ang iya dughan, nagpiyong sia sang iya mga mata, kag nahulog sa ulonan ang rosarito. Pagkatapos, himpit nga kalinong. Nanguros ako kag piniyong ang akon mga mata sa akon malip-ot nga palangadion. Pagkatapos ko panguros liwat, mahinay ako nga tumindog kag naggwa agud tawgon si Nang Maria.

Nagahinaya ang mga tao sa ibabaw sang balay ni Nang Maria sang nagtumban ang akon tiil sa ugsaran. Ginpakamaayo ko nga duawon liwat ang amon palibot. Nagtilha na ang ulan kag mabugnaw ang hangin. May kinaiya nga danyag sa handurawan ang kabugnaw nga dala sang ulan, kasubong sang bag-ong kabuhi. 

Liwan na ang dagway sang Dalan Leocadio. Wala na ang mga tapulanga kag mga bandera Espanyola sa palibot sang balay ni Lola Puri. Napalibutan na ini sang pader kag sementado na ang mga dalanon. Indi ko na makita ang diutay nga bungsod namon ni Embong. Ang ‘ginharian’ wala na didto sa ibabaw sang kahon, subong man ang mga simosimo kag puyas. Wala na sanday Embong kag Tanyil. Wala na ang akon mga kahampang. Ato na sila tanan sa ila kaugalingon nga salakikwon. Lunsay na sila may mga salabton sa pangabuihi. Si Uding ato na sa maayo nga kahimtangan sa Middle East. Naglinapta na ang amon mga kalanupad. Wala na sang mga gadya kag mga uslitan. Ang puno sang daku nga bayabas sa kudal ni Lola Puri, isa na lamang ka gabuk nga pul-o. Paano na ayhan si Ulok? Tinangla ko ang gintaipan sang mga kalubihan sa likod sang poblaysyon kag sang maaliwalas na nga kalangitan. Sa likod sang mga manipis nga panganod didto ko nakit-an ang sabat. Nagliko ako sa emburnal kag pumadulong sa suba agud ipaanod ang nagatibi nakon nga mga luha.

Mga Manunulat

Ang ini nga listahan isa pa gid lamang ka inisyal nga listahan sang mga manunulat sa Hiligaynon kag padayon nga pagadugangan sang Tambubo Hiligaynon samtang nagadamo ang mga nabalhag nga mga obra sang mga manunulat sa Hiligaynon.

Cichon, Melchor. Nagtapos si Melchor F. Cichon sang edukasyon sa Pamantasang Manuel L. Quezon. Iya nakuha ang iya nga sertipiko sa fisheries kag government management, masterado sa management kag library science sa UP. Nangin kabahin sang College of Fisheries and Ocean Sciences sa UP Visayas bilang laybraryan sa madugay nga panahon. Nakilal-an si Cichon tungod sa iya nga mga binalaybay sa Akeanon nga mabasa sa nagkalain-lain nga antolohiya kag magasin. Sang tuig 1995 ginbaton ni Cichon ang isa ka writing grant para sa pagsulat sa lengwahe nga Akeanon halin sa National Commision for Culture and the Arts, samtang sang tuig 2001 siya naman ang nakabaton sang Gawad Balagtas halin sa Writers Union of the Philippines. Pamatuod ang mga antolohiya sina parehas sang Ham-at Madueom Ro Gabii? kag Haiku, Luwa and Other Poems by Aklanons sa pagpanikusog ni Cichon nga buhion kag padayunon ang panulatan sang mga Akeanon. Sa subong sia ang ginakabig man nga “Amay sang Kontemporaryo nga Panulatan sang Filipinas sa Akeanon” tungod sa indi maisip nga kontribusyon sini sa panulatan sang Aklan.

Darap, Norman. Si Norman Tagudinay Darap natawo sa Manila kag nagdako sa Tubungan, Iloilo. Manunulat sya sa Hiligaynon, Kinaray-a, kag Filipino. Gradwado sa BS in Nursing halin sa University of San Agustin. Nakatambong na sa national writers workshop sa Bacolod kag sa Iligan. Kaduha na sya magdaog sa Premyo Palanca sa Hiligaynon. 

Deriada, Leoncio P. Si Leoncio P. Deriada amo ang ginakabig nga “Father of Western Visayan Literature”. Nabun-ag sa Iloilo City kag nagdaku sa Davao City. Nagtapos sia sang B.A. English sa Ateneo de Davao University; cum laude sang 1959; sang M.A. English sa Xavier University sang 1970 kon sa diin ya man nakuha ang iya PhD sa English kag Literature nga may ispesyalisasyon sa creative writing halin sa Silliman University sang 1981. Ang iya mga binalaybay, malip-ut nga sugilanon, drama kag iban pa nga sinulatan mabasa sa mga lenggwahe nga English, Filipino, Hiligaynon, Kinaray-a kag Cebuano. Gingawaran sia sang Palanca Hall of Fame sang Setyembre 1, 2001. Tungod sa iya kontribusyon sa literatura, ginkilala sia sang nagkalain-lain nga mga organisasyon kaangay sang Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas, Asiaweek, Gawad CCP, Graphic, Focus, Yuhum (Iloilo), kag Blue Knight Award halin sa Ateneo de Davao para sa Outstanding Achievement sa Literature. Sang tuig 2002, nangin isa sia sa mga tagdaug sang Metrobank's Outstanding Teachers award. Nagtudlo sia sa UP Visayas, nangin direktor sang Sentro ng Wikang Filipino sa UP Visayas, kag nangin associate sang U.P. Institute of Creative Writing.

Dimzon, Alain Russ. Si Alain Russ Dimzon ang nabun-ag sang Oktubre 31, 1963 sa Jaro sa syudad sang Iloilo. Nagtapos sang Bachelor of Science in Biology Sciences sa West Visayas State University; Bachelor in Local Government Administration (BLGA) sa Iloilo State College of Fisheries (2009). Nangin fellow sang 33rd UP National Writers Workshop (1998) sa UP Los Baños kag sang 7th Iligan National Writers Workshop (2000) sa Mindanao State University. Nagdaug sia sang 3rd prize sa iya sugilanon nga “Binukot” sa Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (2012); ang iya koleksyon sang binalaybay nga “Ang Bakunawa kag iban pa nga mga binalaybay” nakaangkon sang pagkilala halin sa Komisyon sa Wikang Filipino (2007); Ang Manunulat kag Ang Pendulum ang una niya nga libro nga ginbalhag sang Fray Luis de Leon Competitive Book Writing Grant (2006); nakuha man niya ang Gawad Emmanuel Lacaba bilang Best New Writer in Hiligaynon halin sa National Commision for Culture and the Arts (2000). Madamo sa iya nga mga binalaybay kag sugilanon ang nabalhag sa nagkalain-lain nga antolohiya kag magasin katulad sang Phillipine Panorama, The Philippine Graphic, Philippine Free Press, National Midweek kag The Sunday Times Magazine.

Gadong, Early Sol. Si Early Sol Gadong ginbun-ag kag nagdako sa Bo. Obrero sa Dakbanwa sang Iloilo. Nagtapos sya sang BS in Applied Mathematics kag Master of Education (Mathematics) sa UP Visayas. Nangin kabahin sya sang mga regional kag national writers workshop kaangay sang Iyas National Writers Workshop, Ateneo National Writers Workshop, kag Iligan National Writers Workshop. Ang iya mga nasulat nabalhag sa Hiligaynon magazine, Newsbreak magazine, kag sa mga antolohiya nga ginbalhag sang Komisyon sa Wikang Filipino kag UP Press. Una niya nga libro ang "Si Bulan, Si Adlaw, kag si Estrelya" nga ginbalhag sang Balay Sugidanun.

Galon, Noel. Taga-Guimaras si Noel Galon. Gradwado sya sang AB Major in Communication Arts halin sa University of San Agustin sa Iloilo kon sa diin manunudlo sya sa Department of Languages and Humanities. Manunulat sang binalaybay kag sugilanon sa Hiligaynon kag Filipino. Ang Isang Botelyang Alaala ang una niya nga koleksyon sang mga binalaybay.

Hidalgo, Resurrecion. Si Resurrecion ukon Rex Hidalgo tumandok sang Brgy. Matag-ub, Janiuay, Iloilo. Natapos niya ang BS in Psychology sa University of Iloilo (2006). Nakabaton sia sang Cultural Center of the Philippines Literary Grant para sa pagsulat sang malip-ot nga sugilanon para sa mga bata sa Hiligaynon (1991) kag nobela (1992). Nangin editor sia sang News Express sadtong tuig 1997-2004 kag 2009-2011 kag Feature and Movie Editor sia sang Hiligaynon magazine sang tuig 1992-1993. Nangin Editor man sia sang Journal Visayas 1997-2004. Sa subong, Bise Presidente sia sang Sumakwelan Iloilo.

Montinola, Gil. Taga-Mina, Iloilo si Gil Montinola. May Bachelor in Elementary Education halin sa West Visayas State University. Pintor sya kag manunulat sang mga binalaybay kag mga sugilanon. Nakatambong sya sa national writers workshop sa Iligan. Manunudlo sa Dala-Singay Elementary School sa Mina. 

Siscar, Edgar. Si Edgar Hubero Siscar ang nabun-ag sa banwa sang Pavia, Iloilo (1953). Nagapuyo sa Cadena de Amor Street, Don Francisco Villagae, MH del Pillar, Jaro sa syudad sang Iloilo. Natapos niya ang iya kurso nga AB English with Philosophy as Minor Field of Concentration sa Maryhurst Seminary sa Baguio (1974), Master of Management, Major in Public Mangament (MMPM) sa University of the Philippines Visayas (1997). Subong nagaubra sia bilang Division Chief, Administrative & Records Division sa Iloilo City Treasurer's Office. Nangin recipient sang Cultural Center of the Philippines Literary Grant para sa pagsulat sang malip-ot nga suigilanon sa Hiligaynon (1993), First Prize Winner sa Quin Baterna Short Story Writing Contest sa Hiligaynon (1993), kag Third Place Winner, Yuhum Magazine Sugilambong (1990). Sa subong aktibo niya nga ginabuhi ang Hiligaynon paagi sa Pahina Hiligaynon nga nagasaysay sa internet sang mga estorya nahanungod sa kultura kag kabuhi sang mga Ilonggo.

Tan-Gonzales, Alice. Si Alice Tan-Gonzales nabun-ag kag nagdaku sa Bacolod, Negros Occidental, kag nagapuyo sa Iloilo City halin sang 1982. Nagtapos sia sang A.B. Literature sa La Salle College, Bacolod; sang M.A. Literature sa Ateneo de Manila University; kag sang Ph.D. English Studies: Creative Writing sa University of the Philippines, Diliman, Quezon City. Katapo sia sang faculty sang Humanities Division, UP Visayas, Iloilo, kag nagatudlo sang English Communication kag Literature sa kolehiyo. Nagsulat sia sang mga malip-ut nga sugilanon, binalaybay kag drama sa Hiligaynon. Sia ang awtor sang duha ka libro sang malip-ut nga sugilanon, Sa Taguangkan sang Duta kag iban pa nga sugilanon nga ginbalhag sang 2009 kag May isa ka Kuring nga Hari kag iban pa nga sugilanon para sa kabataan nga ginbalhag sang 2010.

Woman as Culture-Bearer in Magdalena Jalandoni’s Three Selected Novels (Analysis by Alice Tan Gonzales)

(Magdalena Jalandoni (1891-1978), Hiligaynon writer, had a prodigious career that has not been equaled so far in Philippine letters. Her extant works include 36 novels, 122 short stories, 7 novelettes, 5 corridos, 8 narrative poems, 231 short lyrics, 7 long plays, 24 short plays, 7 volumes of essays, and two autobiographies. Her many awards include, among others, the Pro Ecclessia Et Pontifice or the Papal Award in 1962 and the First Republic Cultural Heritage Award for Literature given by the Office of the President in 1969.)

In cultural studies tradition, "culture is understood both as a way of life—encompassing ideas, attitudes, language, practices, institutions, and structures of power—and a whole range of cultural practices: artistic forms, texts, canons, architecture, mass-produced commodities, and so forth" (Grossberg, et al. 5) (italics and underscoring mine). As this definition states, culture encompasses all artistic forms and texts, one of which is the literary text.  Thus, the study of literature is important if one wishes to explore the cultural formation of a particular historical period, or how culture as a way of life is articulated in literary texts.

Louis Althusser speaks of Ideological State Apparatuses (ISAs), or distinct and specialized institutions that function massively and predominantly by ideology in order to promote the hegemonic or dominant system (141-148). Ideology, according to Althusser, represents “not the system of the real relations which govern the existence of individuals, but the imaginary relation of those individuals to the real relations in which they live”(Belsey 46). Althusser considers literature as one of the cultural ISAs (Althusser 143). In other words, literary texts can be said to embody an ideology that supports and perpetuates the dominant cultural system. Literary texts present what materialist feminist critic Catherine Belsey calls the “dominant versions of appropriate behavior” which “help to represent and reproduce the myths and beliefs necessary to enable people to work within the existing social formation” (Belsey 46).

In my reading of Jalandoni’s texts, I would like to show how her works articulate the ideology, particularly the gender ideology.   In my analysis, I will zero in on the gender ideology embedded in the texts of Jalandoni and how this ideology possibly reinforced the power structures of the social formation during the time that she wrote.  But more importantly, my paper will examine how some of the women protagonists of Jalandoni’s works, despite being caught in a web of relations governed by patriarchy (i.e., as an ideology), manage to negotiate their subject positions within a cultural formation informed by the norms of behavior stipulated by the Catholic Church during the Spanish Colonial Period, thus earning them a quantum of freedom.  The bulk of her works being large, for the purpose of this study I have limited myself to Jalandoni’s three most popular novels namely Ang Bantay sang Patyo (1923), Ang Dalaga sa Tiendahan (1934), and Juanita Cruz (1965). This choice is based not only on the relative popularity of these three novels but also on the fact that these three novels are set in the same period—the Spanish Colonial Period.

Let me start with a brief summary of each of the novels.

Ang Bantay sang Patyo (1923)

The male narrator, Jacinto, and Maria secretly fall in love. Maria’s adopted mother learns of it and bans Jacinto from her house, insisting that Maria marry a rich haciendero’s son. But Maria refuses, bringing upon herself the ire of her adopted mother. Upon the death of Jacinto’s father, Jacinto tries his hand at buying and selling and leaves for Camarines after promising to be true to Maria. There he falls in love with Leonor, a rich man’s daughter, who wants to marry him. He learns about Leonor’s disgrace before their wedding, and he immediately leaves for Ilong-ilong to be with his dying sweetheart. He obtains Maria’s forgiveness and he promises to spend the rest of his life beside her grave and becomes a “bantay sang patyo.”

Ang Dalaga sa Tiendahan (1934)

Oscar, son of the servant Tiya Bilay, is sent to school by her masters Tan Roman and his wife. Oscar and Rosa, the beautiful Spanish mestiza niece and foster child of Tan Roman, fall in love, but the rich couple wants to marry off their heiress to one of their own kind. Rosa refuses to obey their wish and is threatened with disinheritance. Meanwhile, Oscar is falsely accused of killing the governor’s son and is sent to Manila to be executed. His mother Tiya Bilay is ordered by her masters to leave the house, and Rosa secretly leaves with her. The revolution starts and Tan Roman and his wife bury their treasures and evacuate to a safer place. Oscar escapes prison and joins the revolutionaries. He is assigned to Ilong-ilong where he saves the treasures of the couple from a band of brigands. He is also vindicated of his alleged crime. Upon Tan Roman’s return, he promises to make Oscar his heir. Oscar becomes a lawyer, and a case brings him face to face with Rosa who is now a fruit vendor in the market, earning a living for herself and Oscar’s sick mother. Oscar does not recognize her, but she recognizes him. He falls in love with her but, just as he has been tasked to do, Oscar urges her to marry his client in order to rid herself of a large debt. Rosa reveals her true identity and censures Oscar for his inconstancy, but forgives him. They marry and become heirs of Tan Roman.

Juanita Cruz (1965)

Juanita loves Ely even though he is just a poor man’s son, and she, a scion of a rich family. She refuses her many rich suitors and vows never to marry unless it is to Ely, thus incurring the ire of her parents. Ely’s only option to better his future is to go to Spain to train as a singer. The day before he is to leave, the sweethearts meet in Juanita’s garden. They are caught kissing by Juanita’s father. Her parents believe Juanita to have been disgraced and promptly disinherit her and treat her like a stranger in the house. Hurt by all this, Juanita stows away to Manila where she assumes a different name. She is adopted by a kind and very rich couple, becoming the heiress of their vast wealth upon their death. She meets Ely again, who by this time is a world renowned singer. Juanita recognizes him, but Ely does not recognize her, believing Juanita to be dead. He falls in love with her and courts her. Juanita reveals her identity in the end and they marry. As soon as the revolution starts, the couple leaves for Cavite, where Juanita establishes the headquarters and a hospital in her landholding. Ely dies in the war and Juanita is left behind

There are similarities in the female protagonists’ situation. In the three novels the female protagonists begin their entry into society by following the norms set for well-off young women of their period: They go to a school run by nuns; they learn the social graces like dressing properly and playing some musical instrument (usually, the piano) and the tasks that are expected of women to prepare them to be homemakers (like sewing and embroidery). They are honest (wala sang limbong), humble (wala sang bugal), sweet (malulo), obedient to their elders (masunuron), modest (maugdang), and pure or chaste (putli). As young women they are cared for and assiduously guarded, not allowed to go in the streets without a chaperone. That is why they become interns in the school run by nuns as soon as they show signs of physical maturity.

Love consumes the female protagonists. It is a treasure that they value more than material wealth. “Ang gugma isa ka butang nga dili mabayaran sang pilak,” (Love is something that cn’t be bought.) says Rosa in Dalaga sa Tiendahan. Love spans the great divide between the rich and the poor. As Juanita Cruz says: Bisan isa ka princesa nagapanaug sa iya palasyo kag manultol sang payag sang iya hinigugma” (Even a princess would step down from her palace to find her way to the hut of her beloved.) (29). But they live in authoritarian times. In Bantay sang Patyo and Juanita Cruz, the narrators lament that the period they live in is a period where parents rule the hearts of their children. As Juanita Cruz remonstrates, “Panahon ini nga ang katarungan sang tagipusuon ginapigos sang gahum sang ginikanan sa pagsunod sang ila luyag…ina nga tagipusuon wala sang kahilwayan sa paggahum sang kaugalingon nga balatyagon” (This is a time when the heart is dominated by parents who impose their will… that heart has no authority over her/his own feelings) (65).

The women protagonists in the three novels are obedient to their parents, except where love is concerned. When their parents force them to marry some rich man’s son, they staunchly refuse. Rosa claims: “wala (ako) nagahigugma sa manggad kay ang matuod nga gugma ang akon ginapangita…. Dili bala matam-is ang magpuyu sa kaimulon bagay nga yara ako sa luyo sang isa ka bana nga nagahigugma sa akon kag ginahigugma ko man sang matuod?” (I’ve no desire for material wealth, for I seek true love…. Isn’t it sweeter to live with a husband who loves me and whom I truly love?) (33) Juanita Cruz  resolves: “itugot ko nga mapatay sa luyo sang kaimulon sangsa magpuyo sa tunga sang manggad nga subong sang nakibon ako nga buhi sa sulod sang isa ka lulubngan nga nahuman sa bulawan kag pilak,” (I would rather die in poverty than to live in the midst of wealth like one trapped alive in a tomb made of gold and silver)  (60). Maria in Bantay sang Patyo says: “Pabayai nga mamatay ako anay sa wala pa ako mahulog sa mga kamot sang iban nga tawo” (Let me die first before I fall into the hands of other men) (54). All three are willing to be old maids if they cannot marry their beloved; all three are threatened with disinheritance for their disobedience, and all three are willing to die for love.

For the three protagonists, love is to die for. But in the context of the norms of their period, love can only be had if there is honor, and a woman’s honor is derived from her purity/chastity. A woman who is pure is “kasubong sang maamyon  nga bulak nga natago sa salaming kag indi mahapunan sang alibangbang kay ginaamligan sang tag-iya nga nagabantay” (like a sweet-scented flower that no butterfly can perch on because carefully guarded) (Bantay sang Patyo 23). In Bantay sa Patyo, Leonor, Jacinto’s would-be bride in Camarines, has already lost her purity because she once eloped with a married man and returned to their town two days later. Despite the unconventionality of proposing marriage to Jacinto, it is all she can do to secure a husband for herself. But Jacinto overhears two young men saying of Leonor: “Sin-o pa abi ang maluyag sa iya? Bisan putson pa si Leonor sang brilyante…” (Who will desire her? No matter if Leonor were enveloped in diamonds), and “Amo ina ang balus sa mga babaye nga wala nagahalong sang ila kadungganan” (This is what befalls a woman who does not take care of her honor) (114). Overhearing this little exchange, Jacinto claims: “ang mga masiga nga brilyante nga daw mga bituon nga nagabalanaag sa iya lawas, sa panan-aw ko naglubog kag nakabig nga subong na lamang sang mga tingga” (the bright diamonds that sparkled like stars on her body seemed to me like lead) (114). Hence Jacinto drops Leonor right off and returns home to Maria. In Dalaga sa Tiendahan, Oscar wants to find out if Rosa Oliva, the sweetheart he does not recognize, is chaste before he declares his love. Juanita Cruz in the third story is disinherited by her parents on suspicion of impurity. These women have to value their honor, for within the cultural framework of their period there can be no love for a woman without honor. A woman’s honor is paramount. In fact, a man who seeks to smear a woman’s honor through rape deserves to die. In Ang Dalaga sa Tiendahan, Rosa’s rich but abusive suitor Carlos is shot to death by the brother of a woman he attempts to rape. Tan Roman has this to say about the incident: “Nasandig sa katarungan ang magpatay sa tao nga buot magdagta sang dungug sang isa ka babae, kay ang dungug sang sini, mahal kaayo kon ipaangay sa isa ka kabuhi nga mahigko kag talamayon” (It is rightful to kill a man who attempts to smear a woman’s honor, for this honor is more valuable compared with a life that is filthy and contemptible) (108).

A woman who values her honor will never agree to elope with her loved one. In Bantay sa Patyo, when Jacinto proposes an elopement, Maria is shocked and exclaims: “Dios ko! Wala ka bala magpahayag nga labi sa akon kaayuayo ginahigugma mo pa gid ang akon kaugdang? Wala mo bala ako igpaangay sa isa ka maputi nga bulak nga puno sing kaamyon, putli kag walay diutay nga dagta? Dumduma yadtong imo ginpulong kag kon matuod nga ginahigugma mo ang akon pagkaputli, isikway ina nga hunahuna kay batok sa pagkaputli nga imo ginahigugma” (My God! Haven’t you told me that you love my modesty more than my beauty? Haven’t you compared me to a white flower, fragrant, pure, and unblemished? Do remember your words, and if you truly love my purity, cast that thought aside for it runs counter to the purity that you so love) (66). When Ely writes Juanita Cruz suggesting an elopement, Juanita exclaims: “Ang paghigugma ko kay Ely may kataas nga dili matungkad sang kalangitan kag may kadakuon sang nagalibot nga kalibutan, apang sa pagtuga sing pagpakahuya sa akon kaugalingon … pasulabihon ko nga manginmatay sang sa maglayas upod sa isa ka kahagugma nga wala na sing nabilin nga dungog sa akon pagkababaye!” (My love for Ely is higher than the heavens and bigger than the revolving world, but to act in a manner that would bring me shame … I would rather kill myself than elope with my sweetheart which would leave my womanhood bereft of honor) (102) Juanita promptly writes back to Ely: “Sa pag-ugyon ko sa imo, matuga sang dako nga kahuluy-anan sa akon pagkababaye, kahuluy-anan nga mangin palanublion sang babaye nga aton kaanakan” (By assenting I would cause a great dishonor to my womanhood, a dishonor that our daughters will inherit) (103). An elopement suggests that sex or cohabitation precedes marriage, a taboo observed in the Spanish colonial period and during Jalandoni’s time, requiring that sex should come only with marriage, and marriage is a social contract, not a secret contract. Elopement is a transgressive act by which a woman brings down shame or dishonor upon herself. It is also important to note that elopement taints a woman’s honor but not her male partner’s, and that, as Juanita remarks, this shame is handed down to her daughters, and impliedly, not to her sons.

More than the fear of tainting their honor, the two protagonists’ refusal to elope stems from their great respect for their parents who will be the first to be dishonored in the community because they are the ones who remain after their daughters leave. A woman can disobey her parents’ order to marry a man she does not love. A daughter’s disobedience is something that can be kept within the family circle. But when a daughter elopes with a man, the matter becomes a public shame. In the eyes of the community they fail as parents. Elopement is a daughter’s betrayal (pagtiplang) of her parents, an utter lack of respect. This idea is substantiated by the words of the two female protagonists. Juanita acknowledges that eloping with Ely is a form of “pagtiplang sa mga ginikanan nga naghatag sa akon sing kabuhi” (betrayal to my parents who gave me life) (102). Maria concedes: “Dili ako makabatas magtiplang sa isa ka babaye nga akon ginapakailoy” (I cannot bear to betray the woman whom I regard as my parent) (67). Respect for parents is a value that a daughter has to observe as postulated by the Church.

In two novels—Juanita Cruz and Ang Dalaga sa Tiendahan—the female protagonists, after a short period of time, are not recognized by their sweethearts. Oscar does not recognize Rosa Oliver because she has changed her name to Rosa Oliva, she wears a mole on her face, and she seems taller. Ely does not recognize Juanita Cruz because she has changed her name to Celia de Asis, and she seems taller. It is significant that when the female protagonists achieve their freedom from the authoritarian rule of their elders, they change their names and appear taller. The two female protagonists’ assumed names are the names they choose freely, names which suggest their “chosen identity”. The change of name repudiates the traditional, cultural and legal practice of taking on the father’s family name before a woman marries and the husband’s family name when she marries. It points to these women’s sense of agency, or the capacity to exert power over their own lives; thus, they appear taller metaphorically.

In her book The Feminine Mystique (1963) Betty Friedan argues that women have to work outside the home or become educated in order to escape what she calls ‘the problem that has no name’, or women’s dissatisfaction with traditional women’s social roles (Cole 215). Juanita and Rosa leave their homes and find true freedom to be themselves, a freedom they enjoy. Rosa declares: “Wala ako sang handum sa pagbana kay matawhay gani ang pangabuhi nga isaisa lamang” (I have no wish to marry because there is tranquility in the life of a single person) (109). Juanita narrates: “Sa sining mga inadlaw nga nanginhilway ako subong sang isa ka pispis nga walay sin-o nga makahilabot sang iya paglupad sa … kahawaan, ginhatagan ko man sing kaayawan ang tanan ko nga handum…” (These days when I was free like a bird restrained by no one in its flight, I indulged all my cravings) (192). Away from home Rosa learns to earn a living; Juanita inherits vast wealth by her own merits. A woman’s wealth is owned by her parents if she is not married; if she is married her wealth is at the disposal of her husband. But when Juanita and Ely are reunited, Juanita announces: “Mapakasal kita kag sa tapus ang aton kasal mangin imo ang kahigayunan sa pagpanag-iya kag pagbuot sang minilyon nga manggad… nga binilin sa akon. Panag-iyahi ini tanan kay ako magatindug sa idalum sang imo pagbuot nga busog sa pag-angkon sang imo gugma kag pagpalangga” (Let’s marry and after the wedding you’ll have the opportunity to own and rule over the vast wealth… that has been left to me. You can own it all and I’ll be subject to your will, content just to possess your love and affection) (236). Refusing to let wealth come in the way of love once again, Juanita chooses to marry Ely. Similarly, Rosa gives up her new-found freedom and chooses to marry Oscar. Indeed, the novels do present female subjectivity interpellated by the patriarchal ideology of the Spanish Colonial Period, an ideology that stipulates marriage as woman’s destiny. But the novels also suggest the idea that marriage is a free choice made by the woman only on the basis of love. Without love there can be no marriage. But without love and marriage another choice is open to a woman: freedom to live alone, which offers its own joys and respectability.

Juanita’s sense of agency is demonstrated further by her decision to join the revolution, doing her share as a woman in the struggle for liberation. She spends her wealth to finance the revolution, using her land to put up a headquarters and a hospital for the revolutionaries, she herself taking a hand in nursing the wounded. The eponymous character in Juanita Cruz is one of the first, if not the first, in Hiligaynon literature to essay a role comparable to the highly commended role of Florence Nightingale. Juanita is not the stereotypical Filipino woman as daughter or wife, but is, on her own, capable of building the infrastructure needed to support the revolution. It must be noted, however, that Juanita’s stepping out of her gender role is compatible with the Christian teaching: love for others. This is how Juanita negotiates her subject position as woman of her class constrained by the cultural and religious values of the Spanish Colonial Period. Rosa, on the other hand, does not join the revolution, but she takes a big step by going with the mother of her sweetheart, Tiya Bilay, who is turned away from the employ of Rosa’s foster father. Rosa becomes the Filipina equivalent of the biblical Ruth: faithful (mainunungon). Rosa tells Tiya Bilay: “Kon mamatay ikaw, mamatay man ako, kay inang kalisud nga ginahibian mo, ginahibian ko man” (If you should die, I, too, shall die, for that which you mourn I also mourn) (53). When Tiya Bilay becomes an invalid Rosa nurses her and sells fruits in the market in order to support herself and the sick woman. Such loyalty and dedication, comparable to that of Ruth to Naomi, then receives the sanction of Christian teaching.

Unlike Juanita and Rosa, Maria in Bantay sa Patyo is not able to step out of the confines of her gender role. We have to note that the narrator in this novel is a man. Among the three novels, it is Bantay sa Patyo that makes woman’s virtues of love and purity the central focus of the story; it is not incidental that the female protagonist is named Maria. Jacinto delights in Maria’s purity, in her great love for him, and in her constancy. In one scene during Holy Week Jacinto observes the virginal Maria in a black veil, kneeling before the altar, crying. He knows that her sorrow is because of him and he delights in it (64). In this tableau we see the apparent comparison between his sweetheart Maria and the biblical Maria who is the Mother of Sorrows. This is the role that the male narrator assigns to woman: woman’s rightful place is to remain pure and to suffer for love. Interestingly, if we are to use Paul Macherey’s method of reading into what is ‘absent’ or ‘not said’ in the text (Barrettt 10), we become aware of the text’s attempt to undermine the perception of the narrator (read: the controlling point of view) in that the male narrator’s perception is rendered lopsided in the favor of the male. And while Jacinto pedestalizes his sweetheart Maria’s Virginal qualities, Jacinto himself fails in his role as her sweetheart, a failure that causes her death. This novel written by Jalandoni in 1923, one of her early novels, may well fall under what Elaine Showalter calls the Feminist phase in the evolution of female tradition in literature, the phase that dramatizes the ordeals of wronged womanhood (177).

Given how women in the novels are portrayed, how then are they culture bearers?  To what extent do the novels, as part of the Ideological State Apparatus (ISA) “reproduce” or perpetuate a system that confines women within the standard norms of behavior of the period?

Jalandoni’s works represent women as moral exemplars, reinforcing the norms of female conduct stipulated by the patriarchal ideology deeply embedded in the teachings of the Catholic Church. We see a hierarchy of values that govern female conduct: First is honoring one’s parents. In the Ten Commandments, honoring one’s parents is the fourth commandment. The second value is chastity or purity, which finds its equivalent in the sixth commandment: “Thou shalt not commit adultery.” This means that sex outside of marriage is forbidden. The third value is erotic love. Erotic love does not find any equivalent in the Ten Commandments, but it finds consummation only in marriage, a holy sacrament of the Catholic Church. It is also important to note that in the three novels men are exempt from observing this hierarchy of values, thus presenting an unequal gender system.

Hence, we can conclude that these women characters, portraying the roles of moral exemplars, are bearers of cultural values and practices strongly observed in the Spanish Colonial Period and passed on to the period of the author. The novels can be said to perpetuate a system that confines women within the standard norm of behavior of the period when they were written. But these women are culture-bearers, that is, bearers of a conservative ideology, only to a certain extent, inasmuch as they represent “moments” when women articulate themselves—a disturbing or shaking of the patriarchal  hegemony, though not its actual or imaginary substitution. They show that, without violating values of honoring parents, purity, and love, woman can break out of her assigned sphere by leaving her home where she is a non-productive member, earn a living to support herself, and live a life of freedom as a single woman. Obtaining legitimacy from religious teachings, a woman can perform Ruth-like duties, like Rosa does; or in the manner of Florence Nightingale, she can demonstrate her love of country and fellowmen by nursing the wounded-in-battle, as Juanita does. In Jalandoni’s works then, we see how women negotiate their subject positions within a particular cultural formation. These are negotiations and compromises women have to go through if they are to carve out their own identity and find a measure of self-fulfillment in a society that confines their gender to a code of behavior. A woman who fails to negotiate her subject position, like Maria in Ang Bantay sa Patyo, suffers like a sacrificial lamb in the altar of patriarchy.

The novels are set in Spanish period Iloilo; the mores observed by the women characters in the novels are those of that period, and to a large extent, that of the author’s lifetime. But the negotiations and compromises that these women characters make herald the gender position that women of contemporary times—meaning, the period after the novels’ writing—are taking. More and more, the woman of today is becoming aware of her rights as a woman and the equality of the genders. This awareness is manifested in the choices and decisions that she makes. How Jalandoni’s novels have impacted on the generations of women who have read them will need another study though.

In parting, I would like to note how interesting it is that readers who know something of Jalandoni’s life may deduce that these novels are articulations of Jalandoni’s personal acts of negotiation. In A Room of One’s Own Virginia Woolf argues that writing is based on material conditions. In the past women had restricted access to education, publishers, and distribution of their works. Their lack of access to artistic training caused constraints on their creative work. Social and literary-critical attitudes denigrated women’s writing so that if a woman writer wanted to be published, she had to assume a male pseudonym and temper the over-aggressive or overdefensive tone in her writing. (Barrett 78). We see how Woolf’s idea is illustrated in Jalandoni’s own material circumstances. Jalandoni finished first year high school only (Jalandoni 1973, 56-60). Her mother forbade her to write for it was unseemly for a woman to write, implying that writing was only for men. Jalandoni defied her mother’s order by writing secretly in her room and keeping her works at the bottom of her trunk (61). She chose to remain single for she did not love any of her suitors, and she wanted no man to come between her and her writing (65). In a milieu where male writers lorded over literary production, Jalandoni published her works hiding her identity under pseudonyms that indicated their obvious fictitiousness, e.g., Maja Linda, Rose de Alba (Posecion 36). Considerations of the consumption and reception of her works in a society steeped in patriarchy must have left her with no option but temper the tone of her novels so that they are not perceived as over-aggressive. It can be said that Jalandoni negotiated the material conditions of her artistic production by coming up with novels like Bantay sa Patyo and Juanita Cruz where her women protagonists, too, negotiate their subject position within the cultural framework informed by rules and norms of behavior of the period. Jalandoni, working within the material framework of production and consumption of her time, has sown, through her novels, intimations of the Ilonggo woman’s fracture from gender roles of her period, keeping her more in step with the emancipation of woman from the bind of patriarchy, an emancipation that was beginning to gradually unfold during the author’s lifetime.

(A paper read for the KAPWA Conference, UPV Auditorium, 6/26/08); Published in Danyag, Vol. 13, No. 2, December 2008.

                                LIST OF WORKS CITED

Althusser, Louis. “Ideology and Ideological State Apparatuses.” In Lenin and Philosophy. London: New Left Books, 1971.

Barrett, Michelle. “Ideology and the Cultural Production of Gender.” In Feminist Criticism and Social Change. New York: 1985

Belsey Catherine. “Constructing the Subject: Deconstructing the Text.” In Feminist Criticism and Social Change. New York, 1985.

Cole, Lorraine. Encyclopedia of Feminist Theories. London: Routledge, 2002. (Reprinted)

Grossberg, Lawrence, Cary  Nelson, and Paula Treichler, eds. Cultural Studies: An Introduction. New York: Routledge, 1992.

Jalandoni, Magdalena. Ang Bantay sang Patyo (1923). Typescript. Center for West Visayan Studies, UPV.

Jalandoni, Magdalena. Ang Dalaga sa Tiendahan (1934). Typescript. Center for West Visayan Studies, UPV.

Jalandoni, Magdalena.  Juanita Cruz (1965). Typescript. Center for West Visayan Studies, UPV.

Jalandoni, Magdalena. Ang Matam-is Kong Pagkabata.(1973). Typescript. Center for West Visayan Studies, UPV.

Posecion-Lamzon, Rhodora. “Magdalena Jalandoni’s Vision of Woman in Her Novels.” M.A. Thesis. Xavier University, March 2001.

Showalter, Elaine. “Toward a Feminist Poetics” In Contemporary Literary Criticism: Modernism Through Post-Structuralism. Edited by Robert Con Davies. NewYork: Longman, 1986.